C Vitamini Nasıl Keşfedildi? Denizlerden Nobel’e

C vitamini nasıl keşfedildi? Keşif, denizcilerdeki iskorbüt üzerine gözlemlerden laboratuvar deneylerine uzanan bir süreçti. James Lind’in 1747’deki karşılaştırması erken bir adımdı. C vitamininin kimliğinin belirlenmesinde ise 1932’de Albert Szent-Györgyi, Joseph Svirbely, Charles Glen King ve William Waugh’un çalışmaları belirleyici oldu. Kaynaklar: 1–3

Bu hikâyede portakal ve limonun yanı sıra Macar biberleri de yer alıyor. Ancak bir besinin etkisini gözlemlemek, içindeki maddeyi ayırmak ve o maddenin yapısını çözmek aynı şey değil. Farklı keşif tarihleriyle karşılaşmamızın nedeni de bu aşamalar.

C vitaminini kim buldu, ne zaman keşfedildi?

C vitamininin keşfi en çok Albert Szent-Györgyi ile anılır; kimliğinin belirlenmesinde 1932 dönüm noktasıdır. Bununla birlikte Joseph Svirbely’nin deneyleri ve Charles Glen King ile William Waugh’un paralel çalışmaları da keşfin parçalarıdır. James Lind ise yaklaşık iki yüzyıl önce narenciye üzerine yaptığı karşılaştırmayla bu tarihte yer alır. National Academy of Sciences — Charles Glen King

“Kim buldu?” sorusunu yanıtlarken katkının türünü belirtmek önemlidir. Bir araştırmacı beslenmeyle ilgili bağlantıyı incelerken diğeri maddeyi ayrıştırmış, bir başkası kimyasal yapısını açıklamıştır. Keşfi tek bir ana indirgemek, bu katkıların birbirini nasıl tamamladığını gözden kaçırır.

James Lind’in deneyi neden bir gemide yapıldı?

Uzun deniz yolculuklarında taze yiyecekleri saklamak ve düzenli olarak yenilemek zordu. Gemilerde beslenme seçenekleri daraldığında iskorbüt ciddi bir sorun haline geliyordu. Tarihsel kayıtlarda diş etlerinde kanama, diş kaybı ve yaraların geç kapanması gibi belirtiler anlatılıyordu. Bugün C vitamini eksikliğiyle ilişkilendirilen bu tablo, o dönemde belirli bir molekül üzerinden açıklanamıyordu. American Chemical Society

Lind, 1747’de Salisbury gemisinde iskorbüt belirtileri bulunan 12 denizciyi altı ikili gruba ayırdığını bildirdi. Denizcilerin temel beslenme ve barınma koşullarını benzer tutarken gruplara farklı uygulamalar verdi. Portakal ve limon verilen iki denizcide belirgin düzelme gözlemlediğini yazdı. James Lind Library

Bu deney neyi gösterdi, neyi açıklayamadı?

Çalışma, farklı uygulamaları benzer koşullarda karşılaştırma çabası açısından önemliydi. Ancak hangi molekülün rol oynadığını açıklamıyordu. Katılımcı sayısı küçüktü ve gruplara ayırma yöntemine ilişkin bilgiler sınırlıydı; dolayısıyla deneyi günümüzün klinik araştırmalarıyla eş tutmamak gerekir.

Lind, çalışmasını 1753’te yayımlanan A Treatise of the Scurvy adlı kitabında anlattı. Narenciye kullanımına ilişkin gözlemler ondan önce de vardı. Katkısını anlamanın en doğru yolu, onu tek başına bütün sorunu çözen kişi olarak değil, karşılaştırmalı araştırma tarihinde önemli bir isim olarak değerlendirmektir. Lind’in çalışmasının tarihsel değerlendirmesi

C vitamini laboratuvarda nasıl tanımlandı?

Limon suyu tek bir maddeden oluşmaz. İçindeki bileşenleri ayırmadan, gözlemlenen sonuçla hangisinin ilişkili olduğunu belirlemek mümkün değildi. Araştırmacıların önce incelenebilir bir madde elde etmesi, ardından bunun aranan vitamin olduğunu göstermesi gerekiyordu.

Szent-Györgyi, 1920’lerin sonlarında hücrelerdeki kimyasal süreçleri incelerken “heksüronik asit” adını verdiği bileşiği ayrıştırdı. Maddenin elde edilmesiyle C vitamini olduğunun anlaşılması farklı aşamalardı. Elinde artık üzerinde deney yapılabilecek bir bileşik vardı; fakat bu bileşiğin kimliği henüz bütün yönleriyle açıklanmamıştı. NobelPrize.org — Vitaminlerin keşfi

1932’de hangi bağlantı kuruldu?

Szent-Györgyi ve Joseph Svirbely’nin çalışmaları, heksüronik asit ile C vitamininin aynı madde olduğunu ortaya koydu. Bu süreçte deney hayvanları kullanıldı. Aynı dönemde Charles Glen King ve William Waugh, limon suyundan elde ettikleri madde üzerinde araştırmalar yürütüyordu. Ekiplerin yakın tarihlerde yayımladığı sonuçlar, keşfin önceliği üzerine tartışmaları da beraberinde getirdi. National Academy of Sciences

Buradaki bilimsel ilerleme, adı bilinmeyen bir beslenme etmeninin belirli bir kimyasal bileşikle eşleştirilmesiydi. Bir yiyeceğin gözlemlenen etkisinden, o yiyeceğin içindeki tanımlanabilir maddeye geçilmişti.

C vitamininin keşfinde Macar biberlerinin rolü neydi?

Bir molekülü araştırmak için yalnızca varlığını fark etmek yetmez; yeterli miktarda saf örneğe de ihtiyaç vardır. Szent-Györgyi’nin Szeged’de yetişen paprika biberleriyle çalışması, bu ihtiyacın karşılanmasında önemli oldu.

Bilim insanı, 1937’deki Nobel konuşmasında biberleri inceleyerek önemli miktarda kristal askorbik asit elde ettiğini anlattı. Burada sözü edilen paprika, yalnızca toz baharat olarak düşünülmemeli; araştırmalarda kullanılan biber meyvesi anlaşılmalıdır. Szent-Györgyi’nin Nobel konuşması

Elde edilen örneklerin başka araştırmacılarla paylaşılması, kimyasal yapı çalışmalarını kolaylaştırdı. Bu nedenle biberler hikâyenin renkli bir ayrıntısından fazlasıdır: Deneyleri sürdürebilmek için gerekli çalışma malzemesini sağladılar.

Keşifte farklı besinlerin yer alması, C vitamini konusunu yalnızca turunçgillerle düşünmemek için de iyi bir başlangıç. Besinler ve temel kavramlar hakkında devam etmek isterseniz C vitamini nedir ve hangi besinlerde bulunur? rehberimizi okuyabilirsiniz.

Askorbik asit adı ve Nobel Ödülü nasıl ortaya çıktı?

Heksüronik asidin C vitaminiyle özdeşliği belirlenince, bileşik askorbik asit adıyla anılmaya başladı. Szent-Györgyi, Nobel konuşmasında bu adlandırmayı Walter Norman Haworth ile birlikte yaptıklarını anlatır. Ad, maddenin iskorbüt araştırmalarıyla tarihsel bağlantısını taşır. Nobel konuşması, 1937

Bir sonraki soru, molekülün atomlarının nasıl düzenlendiğiydi. Bir bileşiğin hangi elementlerden oluştuğunu bilmekle yapısını çözmek aynı değildir. Haworth ve çalışma arkadaşları, C vitamininin kimyasal yapısının açıklanmasına ve sentezine katkıda bulundu. NobelPrize.org — The ABC of vitamins

1937’de kimler Nobel aldı?

Szent-Györgyi, 1937 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü aldı. Ödül, C vitamini ve fumarik asit kataliziyle bağlantılı biyolojik yanma süreçlerine ilişkin keşiflerini kapsıyordu; yalnızca bir molekülün bulunmasına indirgenmemelidir. NobelPrize.org — Szent-Györgyi

Aynı yıl Haworth, karbonhidratlar ve C vitamini araştırmaları nedeniyle Nobel Kimya Ödülü’nü Paul Karrer ile paylaştı. Karrer’in ödül gerekçesi karotenoidler, flavinler, A ve B₂ vitaminleri üzerine çalışmalarıydı. Aynı ödülü paylaşmaları, aynı araştırmayı yaptıkları anlamına gelmiyordu. 1937 Nobel Kimya Ödülü

C vitamininin keşif tarihleri bir bakışta

Gözlemden kimyasal tanımlamaya uzanan aşamalar
Tarih	Gelişme	Ne anlama geliyor?
1747	James Lind’in gemideki deneyi	Farklı uygulamaların karşılaştırılması
1753	Lind’in kitabının yayımlanması	Gözlemlerin ve değerlendirmelerin aktarılması
1920’lerin sonu	Heksüronik asidin ayrıştırılması	İncelenebilir bir bileşiğin elde edilmesi
1932	C vitamininin kimliğine ilişkin çalışmalar	Heksüronik asit ile C vitamininin eşleştirilmesi
1930’ların başı	Yapı ve sentez araştırmaları	Molekülün kimyasal olarak açıklanması
1937	Szent-Györgyi ve Haworth’un Nobel ödülleri	İlgili bilimsel katkıların ödüllendirilmesi

Zaman çizelgesi aşağıdaki tarihsel ve kurumsal kaynaklardaki aşamaları bir araya getirir. Kaynak listesine geçin.

Sık sorulan sorular

C vitamini 1747’de mi, 1932’de mi keşfedildi?

Bu tarihler farklı aşamaları anlatır. 1747, Lind’in denizcilerle yaptığı karşılaştırmanın tarihidir; C vitamini molekülünün tanımlandığı tarih değildir. 1932 ise maddenin C vitamini olarak kimliğinin belirlenmesinde dönüm noktasıdır. Ayrıştırma, kimlik belirleme ve kimyasal yapıyı çözme birbirinden farklı işler olduğu için kaynaklarda farklı tarihler görebilirsiniz. Tarihin yanında hangi gelişmenin anlatıldığına bakmak gerekir. NobelPrize.org

James Lind C vitamini molekülünü buldu mu?

Hayır. Lind molekülü ayrıştırmadı veya yapısını çözmedi. Katkısı, narenciye verilen denizcilerin durumunu başka uygulamalar verilen denizcilerle karşılaştırmasıydı. Bu ayrım, bir gözlem ile o gözlemin kimyasal açıklaması arasındaki farkı gösterir. Lind’in çalışması keşfin tarihsel arka planında önemli bir yer tutar; moleküler düzeydeki araştırmalar ise çok daha sonra yapılmıştır. James Lind Library

C vitamini ilk kez limonda mı, biberde mi bulundu?

Keşfi tek bir besine bağlamak doğru değildir. King ve Waugh’un çalışmalarında limon suyu, Szent-Györgyi’nin daha fazla saf örnek elde etmesinde ise paprika biberleri rol oynadı. Heksüronik asitle ilgili araştırmalar biberin bu kullanımından önce başlamıştı. Bu yüzden besinin adından çok, araştırmada hangi amaçla kullanıldığını sormak daha açıklayıcıdır. King’in çalışmaları ; Szent-Györgyi’nin anlatımı .

Askorbik asit ile heksüronik asit bu hikâyede aynı madde mi?

Evet. Bu keşif bağlamında heksüronik asit, Szent-Györgyi’nin ayrıştırdığı bileşiğe başlangıçta verdiği addır. Bileşiğin C vitamini olduğu anlaşıldıktan sonra askorbik asit adı benimsendi. Dolayısıyla eski adla karşılaşmak, ayrı bir vitamin keşfedildiği anlamına gelmez. Adlandırma değişikliği, araştırmacıların aynı madde hakkındaki bilgilerinin ilerlemesini yansıtır. Szent-Györgyi’nin Nobel konuşması

C vitamininin keşfi neden tek bir kişiye bağlanamıyor?

Çünkü keşif, farklı soruların yanıtlanmasını gerektiriyordu. Lind karşılaştırmalı gözlemler yaptı; Szent-Györgyi ve Svirbely maddenin kimliğinin anlaşılmasına, King ve Waugh paralel araştırmalara, Haworth ise yapı ve sentez çalışmalarına katkıda bulundu. Bu kişilerin çalışmalarını aynı başarı gibi sıralamak yerine, her birinin hangi aşamayı ilerlettiğini ayırmak daha doğru bir tarih anlatısı sağlar. National Academy of Sciences ; NobelPrize.org .

Bir keşfi anlamak için doğru soruları sormak

C vitamini nasıl keşfedildi sorusunun yanıtında gözlem, karşılaştırma, ayrıştırma ve kimyasal tanımlama birlikte yer alıyor. Denizcilik kayıtlarıyla başlayan anlatı, farklı ülkelerdeki araştırmacıların katkılarıyla moleküler bir açıklamaya ulaşıyor.

Bu tarihi okurken “Kim buldu?” sorusunun yanına “Neyi gösterdi?” sorusunu eklemek yeterli. Böylece Lind’in deneyi, Szent-Györgyi’nin çalışmaları ve Haworth’un kimyasal araştırmaları birbirine karışmadan anlam kazanıyor.